گرد آوری و تدوین قران  -  2

نویسنده :دکتر تهرانی

تاریخ:سه شنبه 23 تیر 1394-01:05 ب.ظ

 

نظر بزرگان شیعه :

به نظر علامه طباطبایی با وجود اینکه حضرت علی علیه السلام خودش پیش از دیگران، قرآن مجید را به ترتیب نزول جمع آوری كرده و به جماعت نشان داده بود؛ اما مورد پذیرش واقع نشد.  و آن حضرت بر هیچ یك از جمع اول و دوم شركت داده نشد.

با این حال هیچ گونه مخالفت ومقاومتی از خود نشان نداد و آن مصحف را پذیرفت و تا زمانی كه زنده بود - حتی در زمان حكومت خود از خلاف دم نزد.

همچنین امامان معصوم علیهم السلام اعتبار قرآن مجید موجود را تأیید می كردند و پیوسته در بیانات خود،به آن استناد جسته و به شیعیان دستور می دادند از قرائت های مردم پیروی كنند.

ب)  ترتیب بندی سوره‌ها در زمان پیامبر:

عده ای از آنان، به تدوین و جمع آوری قرآن در زمان آن حضرت معتقد بوده و سه مرحله ای بودن و یا تدوین در زمان خلفا را هم به طور كلی رد می كنند؛. و ... .
عده ای از محققین و بزرگان مانند سیدمرتضی علم الهدی، و از معاصرین آیةاللَّه خویی، آیةاللَّه حسن زاده آملی، دكتر صبحی صالح بر آن هستند که قرآن کریم به همین ترتیب که الان موجود است در زمان خود پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ و با نظارت آن حضرت و در پرتو هدایت الهی جمع‌آوری شده  است.

زیرا بسیار بعید به نظر می رسد که کتابی را که می خواهد تا روز قیامت برای همه‌ی انسان ها روشن کننده راه سعادت و خوشبختی باشد، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم رها کرده باشد تا پس از ایشان توسط دیگران نظم و ترتیب داده شود.

دلایل قائلان به گردآوری  و ترتیب بندی سوره­ها در زمان پیامبراکرم (ص):

←۱.  تعلیم و حفظ قران در زمان پیامبر

در مقدمه مجمع البیان، فن خامس، از سیدمرتضی علم الهدی ـ رحمه الله ـ نقل می‌کند که:قرآن در زمان رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ به‌صورتی که امروز هست، تألیف شده بود.  (ان القرآن کان علی عهد رسول الله ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ مجموعا مؤ لفا علی ما هو علیه الآن)

 به دلیل اینکه: قرآن کریم در آن ایام، تعلیم می‌شد و همه‌اش را حفظ می‌کردند و آن را به رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ نشان می‌دادند و بر وی می‌خواندند و عده‌ای مانند عبدالله بن مسعود و ابی بن کعب و دیگران، آن را چندین بار بر پیغمبر اکرم خواندند.

← ۲.  روایات تالیف قران 
حاکم در مستدرک از زید بن ثابت نقل می‌کند که می‌گوید:(کنا عند رسول الله ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ نولف القرآن من الرقاع؛ یعنی:در نزد رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ بودیم و قرآن را از رقعه‌ها جمع می‌کردیم )(الاتقان،ج1،ص 202)

 علامه خوئی نیز آن را در البیان، از اتقان سیوطی و مستدرک نقل کرده است.
این سخن، صریح است در اینکه جمعی از کتاب وحی نزد آن حضرت گرد آمده و قرآن را ـ که در رقعه‌ها و پارچه‌ها بود - جمع و مرتب می‌کرده‌اند.

عبدالله بن عمر می‌گوید:قرآن را جمع کردم و هر شب آن را می‌خواندم.

 این خبر به آن حضرت رسید، فرمود: قران را در یک ماه بخوان...( خوئی، البیان فی تفسیر القرآن، به نقل از الاتقان؛ جمعت القرآن فقرات به کل لیله فبلغ النبی صل...)

 این حدیث نیز دلالت به جمع شدن قرآن کریم در عصر آن حضرت دارد.

← ۳. نامگذاری فاتحه الکتاب

 شیعه و سنی نقل کرده‌اند که رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ فرموده است:(لا صلوة الا بفاتحة الکتاب )

ولی می‌دانیم که سوره حمد، اولین سوره نازل شده از قرآن نیست. پس فاتحة الکتاب بودن (حمد) در زمان رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ نشان می‌دهد که قرآن کریم در عصر آن حضرت جمع شده و (حمد) در اول آن قرار داده شده بود.

← ۴. حدیث ثقلین
در حدیث متواتر ثقلین، نقل شده است که رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ فرمود: ( انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی...

مشکل بتوان پذیرفت که آن حضرت از (کتاب الله) یک چیز درهم و برهم و غیر مرتب را در نظر گرفته باشد. پس نظرش ‌ به کتاب تألیف یافته و مرتب شده بوده است.
← ۵.  روایات گردآوری قران
در روایات آمده است:عده‌ای از صحابه، قرآن را در زمان رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ جمع کردند که از جمله آنها (علی بن ابی‌طالب ـ علیه‌السلام ـ سعد بن عبید، ابوالدرداء، معاذ بن جبل، ثابت بن زید بن نعمان، ابی بن کعب و زید بن ثابت) بوده‌اند.

«حارث محاسبی  درکتاب فهم السنن گفته : نوشتن قران کار جدیدی نیست زیرا که پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله به نوشتن آن امر می فرمودند،ولی دررقعه ها وکتف وعسب پراکنده بود و ابوبکر امر کرد ‌آن را به صورت جمع آوری شده استنساخ نمایند ،واین کار مثل این است که اوراق پراکنده ای درخانه رسول خدا صلی الله علیه وآله یافت می شده که قران در آن اوراق نوشته شده بود،کسی آمد وآنها  را جمع کرد وبا ریسمانی به هم بست تاچیزی  از آن گم نشود. (ترجمه الاتقان ، ج1، ص205)

 ظهور این روایات، در جمع ترتیب و تدوین قرآن کریم است که قهراً زیر نظر آن حضرت بوده است.


← ۶.  تایید ائمه بر همین قران موجود
بالاتر از همه اینها این است که ائمه اهل بیت - علیهم‌السلام - به این ترتیب، اعتراضی نکرده و آن را پذیرفته‌اند.

اگر این تدوین و ترتیب در زمان رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ و تحت نظر آن حضرت انجام نگرفته بود،ائمه معصومین ـ علیهم‌السلام ـ آن را بازگو می‌کردند. ولااقل می‌فرمودند که:این قرآن همان است که نازل شده؛ ولکن این ترتیب، بعد از آن حضرت بوده است.
وانگهی، اهتمام بی‌حد رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ نسبت به قرآن، مانع از این بود که این کار را انجام ندهد و از دنیابرود.

ترتیب سوره ها در قران   

در قرن های گذشته قرآن کریم همواره به این ترتیب کتابت و استنساخ شده است:

۱- فاتحه الکتاب: سوره حمد که به عنوان فاتحه الکتاب و اُمّ الکتاب معروف است.
۲- السَّبْع الطِّوال: هفت سوره طولانی (البقره، آل عمران، النّساء، المائدة، الانعام، الأعراف، یونس)
۳- المئین: سوره هایی که حدود صد آیه دارند که ۱۲ سوره هستند (الأنفال، برائت، النَّحل، هود، یوسف، الکهف، الإسراء، الأنبیاء، طه، المؤمنون، الشّعراء، الصّافات)
۴- المثانی: سوره‌هایی که تعداد آنها به صد آیه نمی رسد ولی نسبت به سوره های دیگر قرآن (به خصوص سوره هایی طوال و المئین)، بسیار تلاوت می شوند، که تعداد آنها نزدیک ۲۰ سوره است.
۵- اَلْحَوامیم: سوره هایی که با لفظ حم شروع می شوند و تعداد آنها ۷ سوره است.
۶- الممتحنات: که تعدا آنها قریب به ۲۰ سوره است.
۷- المفَصّلات: که از سوره الرحمن شروع می شود تا آخر قرآن، یعنی سوره هایی که آیه های آنها کوتاه است و خود سوره و تعداد آیات آن کم است و بسم الله الرحمن الرحیم زود به زود تکرار می شود.

احتمال می‌رود اصحابی که ترتیب سوره ها با اجتهاد و سلیقه آنان تعیین شده‌است به این کلام حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلّم توجه داشته‌اند که فرمودند: «به جای تورات «سبع طوال» و به جای انجیل «مثانی» و به جای زبور «مئین» را به من داده اند و سوره های مفصلات هم اضافه و برتری قرآن است بر سایر کتب آسمانی».

ترتیب سوره ها براساس نزول:

 به نظر آیت‏ الله معرفت، ترتیب سوره‌‏ها در روایات ترتیب نزول بر اساس صدر سوره‏‌ها است. بر این اساس رتبه هر سوره لزوماً به این معنا نیست که همه آیات آن در همان مرتبه نازل شده باشد. چه بسا چند سوره‌‏ای که آیه اولش نازل شده باشد و بعد سوره دیگری نازل و پس از آن سوره قبلی تکمیل شده باشد.

مثلا در مجمع و کشاف نقل شده است که:چون آیه (واتقوا یوما...) نازل گردید، جبرئیل گفت:مکان آن، رأس آیه ۲۸۰ از سوره بقره است و حال آنکه سوره بقره، در اوایل هجرت نازل شده و این آیه شریفه در دهم هجرت در حجه الوداع نازل گردید.

 با این حال تقریباً فهرست مورد توافقی در بین علمای شیعه وجود دارد که با صرف نظر از چند سوره‌ی مورد اختلاف، قابل توجه و اعتناست.

                                                                                                

         پایان قسمت دوم           

دکتر رضا تهرانی – 5/7/93